Actualiteit en geschiedenis van computerkunst

Arie Altena

Het is een merkwaardige zinnetje op pagina 181 van het door Rudolf Frieling en Dieter Daniels samengestelde Medien Kunst Netz. Er staat: "Het begrip softwarekunst werd in 2001 voor het eerst gedefinieerd door het Berlijnse mediakunstfestival transmediale." Wie nalaat om de voetnoot te lezen waarin ook wordt verwezen naar het jaar 1970, is geneigd te concluderen dat softwarekunst aan het einde van de twintigste eeuw ontstaat, zo ongeveer wanneer de netkunst wordt doodverklaard.

De inzet van het door Inke Arns geschreven artikel waarvan dit zinnetje deel uitmaakt, is de strikte onderscheiding van twee artistieke uitgangspunten in de computerkunst: de generatieve kunst en de door Arns geprefereerde softwarekunst. Softwarekunst onderzoekt, in Arns' definitie, de cultuur van software op haar esthetische en politieke subteksten. Softwarekunst vormt daardoor een mogelijk een nieuw hoofdstuk in een geschiedenis van de avant-gardistische nieuwe mediakunst. Bij generatieve kunst moeten we denken aan kunstwerken die door middel van een (computer)algoritme worden voortgebracht. Voorbeelden daarvan zijn het werk uit de MIT-school, met John Maeda, Casey Reas, Ben Fry en Golan Levin als absolute 'sterren', Design by Numbers als uitgangspunt en processing als educatieve software. Ook een groot deel van de A/V-laptopscene, waar geluids- en visuele data in software worden gekoppeld, kan ertoe worden gerekend. Volgens 'tegenstanders' zoals Arns, is generatieve kunst 'retinaal' gericht, software is slechts een instrument, op het medium wordt niet wordt gereflecteerd, meer dan 'een mooi veranderend plaatje' zal het nooit worden.

Afgezien van de vraag wat er op tegen is om 'retinale kunst' te maken (en daar zijn wel wat argumenten voor te bedenken), is het twijfelachtig of de 'generative scene' uitsluitend is gericht op oppervlakte. Juist de generatieve kunst houdt zich bezig met een onderzoek naar vorm, naar processen, en daarbij reflecteert het wel degelijk op de eigen uitgangspunten en het gebruik van software. Daarnaast vinden er experimenten plaats die vragen stellen bij de de technische en esthetische limieten van software. Maar het is absoluut waar dat de generatieve kunst het visuele of klinkende resultaat belangrijk vindt. De code moet worden uitgevoerd.

Toch vraag ik me af of het interessant is om softwarekunst te willen afgrenzen van generatieve kunst. Het levert scheidslijnen op die het kunsthistorisch discours isoleren, mits je softwarekunst in Arns-definitie pusht. Misschien zit ik te muggenziften door zo'n punt te maken van dit ene artikel, uiteindelijk lijkt het mij beter om te veronderstellen dat softwarekunst niet werd gedefinieerd in 2001, maar gelijktijdig met het ontstaan van de computerkunst als we de origine al niet veel vroeger in de pre-digitale algoritmische kunst moeten zoeken.

1965 wordt meestal beschouwd als het jaar waarin de computerkunst wordt geboren, dan vindt in Stuttgart de eerste tentoonstelling met computergegenereerd werk (Frieder Nake, Georg Nees, Michael Noll) plaats. De Duitse theoreticus Max Bense (grondlegger van een wiskundige semiotiek) schrijft naar aanleiding daarvan een soort manifest: Generative Ästhetik. Even later volgt een tentoonstelling in New York. Andere cruciale data zijn de legendarische tentoonstelling Cybernetic Serendipity (1968), georganiseerd door Jasia Reichardt in het ICA, Londen, en Tendencies 4 in Zagreb (1968/69). In 1970 Arns verwijst ernaar in een voetnoot cureerde Jack Burnham vervolgens de (volstrekt mislukte) tentoonstelling Software -- Information Technology: Its New Meaning for Art, in het Jewish Museum in New York, en werd het aan televisie-en videokunst gewijde tijdschrift Radical Software opgericht. Daardoor werd het aan de computerwereld ontleende begrip software een metafoor voor de nieuwste ontwikkelingen in de kunst (dematerialisatie, interdisciplinariteit), een metafoor die nieuwe kritische perspectieven opende.

De afgelopen tijd neemt de interesse voor Burnhams softwarebegrip toe, gelijkopgaand met een voorzichtige herwaardering van de lang verguisde, vroege geschiedenis van de computerkunst. Afgelopen oktober bijvoorbeeld was deze geschiedenis een centraal aandachtspunt van de conferentie Refresh! ('The First International Conference on the Histories of Media Art, Science and Technology') in Banff, Canada.

Het is een fascinerende periode omdat destijds een aantal kernkwesties vorm kregen die nog altijd rondzingen in debat rond computerkunst. De pioniers formuleerden de artistieke uitgangspunten van het programmeren van kunst. Achteraf is al vanaf 1965 een scheiding zichtbaar tussen de kunstenaar/onderzoekers die zich bezig hielden met het ontwerpen van algoritmes die aan de basis zouden staan van werkelijkheidsgetrouwe computer graphics, en kunstenaar/onderzoekers die het generatieve aspect beschouwen als een aanleiding tot herdefinitie van de kunst. Ook valt op dat men zich vanaf het begin bewust is van de beperkingen van het 'generatieve paradigma'.

Aan het einde van de jaren zestig belichaamt computerkunst even de uiterste grens van het artistieke experiment, ze lijkt verder te gaan waar conceptuele kunst en minimalisme stoppen. De artisticiteit van geprogrammeerde kunst ligt in het concept, neergelegd in het algoritme, dat keer op keer kan worden uitgevoerd met steeds andere resultaten. Concept en het onderzoek zijn belangrijker dan de gegenereerde visuele resultaten. (Iets wat niet geldt voor de onderzoekers van industriële computer graphics). Anderzijds moet het algoritme wel worden uitgevoerd om zichtbaar te maken, en om het (esthetische) onderzoek te kunnen uitvoeren. Wat ik wilde zeggen: het construeren van een genealogie van softwarekunst lijkt mij veel spannender en zinniger dan definities ontwerpen om softwarekunst te scheiden van generatieve kunst. De reflectie op het verleden van de computerkunst leidt niet tot nostalgie, maar tot aanscherping van de actuele artistieke uitgangspunten.

Rudolf Frieling (red.) MedienKunstNetz / Media Art Net, 1 & 2 Springer Verlag, Wenen, New York ISBN: 3 211 00570 6 /3 211 23871 9 320 pp, euro 49 tweetalig, Duits / Engels
Refresh! http://www.banffcentre.ca/bnmi/programs/archives/2005/refresh/
Radical Software http://www.radicalsoftware.org/

Gepubliceerd in Metropolis M, 2006, No. 1.
http://www.metropolism.org
some rights reserved
Arie Altena
index